باستان شناسی، عرفان و فلسفه

 
× مقدمه ای بر اساطیر یونان...
نویسنده : - ساعت ٥:٤٧ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۱۱/٢٧
 

مقدمه:

از آن جا که اساطیر یونان به انسان نزدیکند همیشه زنده می مانند. ایزدان بزرگ یونان وجودی تجریدی نیستند، بلکه موجوداتی برخوردار از زندگی با ویژگی ها و کاستی هایی هستند که تفاوت چندانی با افراد معمولی ندارند.

اساطیر یونان درون مایه هایی را پدید آوردند که بعدها در ادبیات، اخلاق، جوامع بشری و علوم از نو مطرح شدند و گسترش یافتند. از این رو جایگاهی را به واژگانی چون دوستی، آفرینش، تولد، مرگ، توفان و جز آن ها اختصاص دادند. بر این واژگان نام سرزمین ها، شهرها، رودها، چشمه ها و کوه های اصلی را نیز افزودند. بدین ترتیب افسانه های اساطیری یونان ارزش بیشتر و واقعی تری می یابند و امروز هم می توان آن ها را با جغرافیا و تاریخ مقابله کرد.

اساطیر کهن یونان در قالب افسانه و حکایت، تاریخ اختراعات (مانند تالوس که اره را ساخت) و پیدایش زراعت (مانند دمتر که به کشت گندم پرداخت و یا دیونیزوس که از انگور شراب ساخت) را عرضه می کنند و از تمام پدیده های طبیعی نکاتی پراستعاره و جذاب را مطرح می نمایند.

(به ادامه مطلب مراجعه فرمایید)


اسطوره چیست؟

اسطوره نشان دهنده فرهنگ و نحوه تفکر مردمان در دوران کهن است. نماینده تداوم زندگی فرهنگی یک ملت و به نوعی تاریخ آن است. اسطوره داستان و سرگذشتی مینوی است.

دلیل وجودی اسطوره، واکنشی از ناتوانی انسان است در مقابله با درماندگی ها و ضعف او در برآوردن آرزوها و ترس او از حوادث غیر مترقبه.

اسطوره کلمه ای معرب است که از واژه یونانی هیستوریا (Historia) به معنی «جستجو، آگاهی و داستان» گرفته شده است. برای بیان مفهوم اسطوره در زبان های اروپایی از بازمانده واژه یونانی میتوس (Mytos) به معنی «شرح، خبر و قصه» استفاده شده است.

 شجره نامه ایزدان یونانی

در شهر کوچک آسکرا نزدیک تسپیای، هزیود، شاعری که پس از هومر محبوبترین شاعر کلاسیک یونان است به سر می برد. این شاعر طبق یک روایت تاریخی به سال 846 ق.م متولد شد و به سال 777 ق.م درگذشت. هزیود از کودکی به شبانی پرداخت و در مزارع کار کرد و در پی گله های خود در دامنه کوهستان هلیکون خرامید. ناگاه دریافت که خدایان هنر، در کالبد او روح شعر دمیدند. مانند سایر یونانیان به اساطیر و داستان های شگفت آور علاقه فراوان داشت و تبارنامه ای برای خدایان نگاشت که بخشی از آن موجود است. این تبارنامه «تئوگونیا» نام دارد.

منظومه هزیود، تبارنامه ایزدان، که در حدود سده 8 ق.م تصنیف گردید، کهن ترین اثر یونانی در طبقه بندی اسطوره هاست. هزیود در بازگویی سرچشمه ایزدان، مهم ترین رویدادهای زندگی شان را یادآور شده و روابط آن ها را مشخص می کند. او هم چنین می خواهد ساختار کیهان را شرح دهد. پس منظومه مذکور افزون بر نسب نامه نوعی کیهان شناخت به شمار می آید.

هزیود به توصیف زائیده شدن جهان (نه آفریده شدن آن) می پردازد و داستان ولادت یافتن خدایی از خدای دیگر را تا آن جا که جای در کوه المپ بر خدایان تنگ می شود نقل می کند.

تبارنامه ایزدان اثر هزیود بازتابنده باورهای عامیانه بود و در یونان نوعی شناخت رسمی یافت. 

آفرینش در اساطیر یونان

در آغاز زمان، جهان از 3 عنصر تشکیل می شد.

1- کائوس، نشانه وضعیت نخستین جهان، تکوین مداوم آن و فضایی است که همیشه از ازل وجود داشته است.

کائوس ایزد نیست، بلکه جوهر نخستین است. عنصر آغازین و درهم هر چیز، تصویر آن چه که پیش از ایزدان و پیش از فناپذیران وجود داشته و همه چیز از آن برخاسته است. او اربوس و شب را زائید.

اربوس تاریک ترین و دور افتاده ترین محل در جهان مردگان بود. سپس جسمیت یافت و پسر و کائوس و برادر شب شد.

شب نیز نشانه ظلمات نخستین، دلگیر و آکنده از تیرگی نامعلوم است. شب دختر کائوس و خواهر اربوس است.

2- گایا به نوبه خود نمادی از زمین است که هنوز ثبات نگرفته و سرشار از طغیان ها و طوفان های بسیار بزرگ و زیر و رو شدن هاست.

گایا تشخص زمین در حال شکل گیری است. او بلافاصله پس از کائوس از نیستی سربرآورد و پسری به نام اورانوس (آسمان) زاد. گایا و اورانوس نخستین زوج ایزدی بودند که نسلی از ایزدان و غول ها را به جهان آوردند. از آن جمله اند: تیتان ها، سیکلوپ ها و هکاتونکریها. گایا ایزدان دریا را نیز از یکی از پسرانش به نام پونتوس (خیزاب) باردار شد. گایا یا زمین-مادر، خاستگاه باروری همه چیز، به زودی در آیین های یونان اهمیت چشمگیری پیدا کرد. هومر در یکی از سروده های خود، او را به علت داشتن فرزندان زیاد، به عنوان ایزدبانوی حاصلخیزی خاک و پشتیبان افزایش شمار مردم ستوده است. دمتر ایزدبانوی خرمن بیشتر با او همراه است. رومی ها او را با تلوس یکی دانسته اند. در دوران کلاسیک گایا به صورت ایزدبانوی جهان مردگان درآمد.

3- برای آن که در روی زمین آفرینش و زایش، زندگی و شکل امکان پذیر شود، لازم بود که این 2 عنصر اصلی درهم آمیزند. از این رو اروس پدیدار شد، اما نه به عنوان ایزد عشق که بعدها در دوران کلاسیک از آن سخن می گویند، بلکه همچون نیرویی که به موجودات و چیزها امکان نزدیکی، تماس و آمیزش می دهد.

چنین بود که در میان ظلمات و در دل شب، نخستین نسل ایزدان و نخستین گیاهان پا به میدان هستی گذاشتند.

تأثیر: در خرابه های باقی مانده کاخ فرمانداری کوه خواجه از زمان اشکانیان می توان ردپایی از یونانیان را مشاهده کرد. در این کاخ آثار زیادی از گچ بری وجود دارد که نقاشی های دیواری روی گچ با نقش برگ های آکانت (آکانت گیاهی است که برگ آن مورد توجه سنگ تراشان یونانی قرار گرفته و گچ بران ایرانی خصوصاً در دوران ساسانی آن را روی دیوارها و نمای کاخ ها نقش می نمودند) و خدای یونانی اروس سوار بر اسب و خدایان کشف گردیده است.  

 ویژگی ایزدان یونان

1-   ایزدان یونانی به جای خون، مایعی بی رنگ و آب گونه داشتند که پیکرشان را سالم و فسادناپذیر نگاه می داشت. البته در برابر سلاح هایی که آدمیان به کار می بردند، چندان زخم ناپذیر هم نبود. اما زخم هایشان هر اندازه دردناک بود همیشه درمان می شد و پیکرهایشان جوانی همیشگی خود را دوباره بازمی یافت.

2-   ایزدان از امتیاز دیگری نیز بهره مند بودند و آن تناسخ بود و هر زمان که می خواستند می توانستند خود را به هیأت جانوران درآورند یا حتی به گونه جمادات درآیند.

3-   آنان هم چون آدمیان احساساتی انسانی داشتند؛ عشق، تنفر، خشم و حتی رشک در نهادشان بود.

منابع:

  • آموزگار. ژ، 1388، تاریخ اساطیری ایران، چاپ یازدهم، تهران: انتشارات سمت.
  • اسمیت. ژ، 1387، فرهنگ اساطیر یونان و روم، مترجم: ش. برادران خسروشاهی، چاپ دوم،  تهران: نشر روزبهان.
  • دورانت. و، 1382، تاریخ و تمدن، ج 2، یونان باستان، مترجم: ا.ح آریان پور و دیگران، چاپ نهم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  • ژیران. ف، 1386، اساطیر یونان، مترجم: دکتر ا. اسماعیل پور، چاپ چهارم، تهران: نشر کاروان.
  • واندنبرگ. ل، 1345، باستان شناسی ایران باستان، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.